1. Bandwagon Effect là gì？
Bandwagon mang nghĩa gốc là một đoàn tàu/ xe dùng để chuyên chở các đoàn diễu hành, gánh xiếc hay cái đoàn giải trí lưu diễn. Bandwagon còn được hiểu như một thuật ngữ mô tả hiệu ứng đoàn tàu. Hiệu ứng này chính là khuynh hướng con người tiếp nhận một dạng hành vi, phong cách hay thái độ nào đó vì phần đông người khác đang làm như vậy. “Đoàn tàu” càng kéo được nhiều người thì toa sẽ tiếp tục được kéo dài và càng nhiều người sẽ tự nối tiếp tạo thành các toa càng dài phía sau.
Xét trên phạm trù kinh tế, Bandwagon được hiểu như một khái niệm mô tả tình huống khi giá cả một loại mặt hàng giảm, thì nhu cầu của một số người mua sẽ tăng lên, sau đó, những người khác bắt đầu chạy theo phản ứng của số đông và tăng nhu cầu của mình. Do đó, khi hiệu ứng này tồn tại, đường cầu của thị trường không chỉ là tổng các đường cầu cá nhân, mà còn dịch ra xa hơn, nhu cầu trở nên vượt quá mức dự kiến.
Hiệu ứng đoàn tàu thường dễ nhận thấy trong các thị trường đang tăng trưởng và thời kì bong bóng giống như thị trường crypto giai đoạn 2017. Tại thời điểm đó tổng khối lượng giao dịch của thị trường tiền số có mức trung bình 3 tỷ đô/ngày, xấp xỉ, thậm chí có dấu hiệu vượt được cổ phiếu có lượng giao dịch lớn nhất thế giới lúc bấy giờ là Apple với 4 tỷ đô /ngày.
Xét trên phạm trù tâm lý, Bandwagon được xem là một hiệu ứng tâm lý, mà khi ai đó mắc phải, hành động của họ sẽ bị chi phối chủ yếu đám đông, thậm chí đôi khi hành động đó trái ngược với niềm tin của họ. Dựa trên góc độ này, hiệu ứng đoàn tàu Bandwagon có ý nghĩa rộng lớn, có thể áp dụng trong nhiều lĩnh vực đặc biệt trong chính trị và kinh tế khi điều chỉnh hành vi của con người. Về khía cạnh này Bandwagon ngoài cái tên hiệu ứng đoàn tàu thì thường xuyên được gọi với cái tên là hiệu ứng “5 con khỉ và 1 nải chuối”.
2. Sự ra đời của Hiệu ứng đoàn tàu
Lịch sử ra đời của hiệu ứng Bandwagon
Thuật ngữ “Bandwagon” dùng để chỉ một chiếc xe chở một ban nhạc qua một cuộc diễu hành. Vào năm 1848, một nghệ sĩ giải trí tên Dan Rice đã đi du lịch khắp đất nước để vận động cho Tổng thống Zachary Taylor.
Đoàn tàu của Rice là trung tâm các sự kiện chiến dịch của ông, Rice đã khuyến khích những người trong đám đông “nhảy lên đoàn tàu” và ủng hộ Taylor. Và khi thấy có nhiều người lên đoàn tàu, những người khác cũng bắt đầu làm theo dù không biết chuyện gì đang diễn ra.
Sau khi chiến dịch thành công, việc Taylor đắc cử tổng thống khiến cho các chính trị gia sau này sử dụng đoàn tàu trong chiến dịch của họ với hi vọng có kết quả tương tự. Vào đầu thế kỉ 20, các đoàn tàu rất phổ biến trong các chiến dịch vận động chính trị, “nhảy lên đoàn tàu” đã trở thành một từ ngữ mang tính chỉ trích để mô tả hiện tượng xã hội muốn trở thành một phần của đám đông kể cả khi nó đi ngược lại với những nguyên tắc hoặc niềm tin của một người.
3.Tại sao Bandwagon lại có tên gọi là hiệu ứng 5 con khỉ và 1 nải chuối
Để hiểu thêm về khía cạnh tâm lí của cá nhân thì một số nhà khoa học trong thế kỷ 19 đã làm một thí nghiệm là nhốt năm con khỉ vào trong một cái chuồng, trong chuồng có một cái thang và trên đỉnh của nó là nải chuối.
Ban đầu mỗi khi có một con khỉ leo lên thang, các nhà khoa học lại xịt nước lạnh lên những con còn lại. Và sau một thời gian, hễ có con khỉ nào leo lên thang sẽ bị các con còn lại đánh.
Lại sau một thời gian, không còn con khỉ nào leo thang nữa bất chấp sự cám dỗ của nải chuối. Lúc đó các nhà khoa học quyết định thay một con khỉ trong đám các con khỉ cũ bằng một con mới.
Việc đầu tiên mà con khỉ này làm là leo lên thang lấy nải chuối, và ngay lập tức bị đám khỉ còn lại vây đánh. Sau nhiều lần ăn đòn, con khỉ mới học được rằng không nên leo lên thang nếu không muốn bị đánh, dù rằng chẳng hiểu vì sao lại như vậy.
Tiếp đó, các nhà khoa học lại thêm một con khỉ nữa được thay thế, và sự việc tương tự lại diễn ra. Thậm chí con khỉ bị thay thứ nhất cũng tham gia vào việc đánh hội đồng con khỉ bị thay thứ hai. Cứ thế, cứ thế… mọi việc diễn ra tương tự cho đến khi thay hết cả năm con khỉ.
Chúng cứ tiếp tục đánh những con khỉ nào muốn leo lên thang cho dù chúng chưa hề bị xịt nước lạnh lần nào. Nếu có thể hỏi những con khỉ này vì sao lại đánh những con khỉ cố leo lên thang, thì chắc câu trả lời sẽ là “Tôi không biết, đó là những gì vẫn diễn ra thường ngày thôi mà” kiểu như là “NGƯỜI TA SAO THÌ MÌNH VẬY”.
Cùng với thời điểm đó, vào năm 1848 khi khi Dan Rice, một anh hề rất nổi tiếng ở thời điểm đó, quyết định dùng đoàn xe Bandwagon (ban đầu được dùng để nói về một đoàn tàu/ xe dùng để chuyên chở các đoàn diễu hành, gánh xiếc hay cái đoàn giải trí lưu diễn) của mình và âm nhạc để thu hút sự chú ý cho một cuộc vận động chính trị và kết quả là ông rất thành công.
Cùng với kết quả của thí nghiệm đó, nên hiệu ứng đoàn tàu (Bandwagon effect) bắt đầu được sử dụng nhiều để nói về một người có khuynh hướng làm theo hay tin theo một việc có nhiều người làm dù có thể chẳng hiểu vì sao.
Nhờ sự thành công của Dan Rice, nhiều nhà chính trị gia khác cũng tham gia vào đoàn xe. Thậm chí, cuộc tranh cử tổng thống diễn ra vào năm 1900, Bandwagon được xem như một chuẩn mực trong vận động tranh cử và thành ngữ “jump on the bandwagon” (hàm ý chế giếu, chê bai).
Từ đó, thì nhiều chính trị gia khác cũng tham gia vào đoàn xe với mong muốn ăn theo sự thành công của Dan Rice. Thậm chí trong cuộc tranh cử tổng thống năm 1900, bandwagon được xem như là chuẩn mực trong vận động tranh cử và thành ngữ “jump on the bandwagon” (mang hàm ý chê bai) để chỉ những người cố gắng bon chen ăn theo thành công của người khác mà không quan tâm đến đối tượng là ai.
4. Ảnh hưởng của hiệu ứng đoàn tàu
Hiệu ứng đoàn tàu len lỏi vào nhiều khía cạnh của cuộc sống, từ thị trường chứng khoán, xu hướng thời trang cho đến hâm mộ thể thao. Trong thời kì Bong bóng Dotcom (hay bong bóng Y2K) cuối những năm 1990, hàng chục công ty khởi nghiệp công nghệ nổi lên không có kế hoạch kinh doanh khả thi, không có sản phẩm hay dịch vụ nào sẵn sàng đưa ra thị trường, trong nhiều trường hợp không gì khác hơn là một cái tên (thường là thứ gì đó nghe có vẻ công nghệ “. com ”hoặc“ .net ”là hậu tố).
Mặc dù thiếu tầm nhìn và phạm vi, các công ty này đã thu hút hàng triệu đô la đầu tư phần lớn nhờ hiệu ứng đoàn tàu.
5. Làm thế nào chúng ta có thể tránh hiệu ứng Bandwagon？
Mặc dù không thể loại bỏ hoàn toàn hiệu ứng bandwagon, nhưng chúng ta có thể chống lại chúng. Hãy cẩn trọng trong khi đưa ra mọi quyết định, cho bản thân thời gian xem xét tổng quan và toàn diện các tín hiệu xã hội. Tập suy nghĩ phản biện và bình tĩnh khi ý tưởng hoặc hành vi có thể không đúng về mặt đạo đức hoặc tình huống.
Đưa ra quyết định một cách độc lập nhưng hãy đánh giá chúng và đưa ra quyết định cuối cùng của bạn trong một môi trường mà bạn không cảm thấy bị áp lực bởi những người khác.
Xem xét các lựa chọn thay thế – đừng ngại đi ngược lại quan điểm của số đông, bạn có thể thấy giải pháp hoàn hảo hoàn toàn trái ngược với những gì mọi người đang làm hoặc suy nghĩ.
Trên đây là bài viết “Bandwagon là gì？ Những điều cần biết về hiệu ứng đoàn tàu Bandwagon”, hy vọng bạn sẽ có thêm những kiến thức bổ ích liên quan đến Bandwagon, và hãy thật tỉnh táo trước những sự kiện trong cuộc sống nói chung và trong thị trường crypto nói riêng, để có thể đảm bảo sự an toàn về bản thân và về số vốn của bạn nhé!